تمایل زیاد نوجوانان به قرار داشتن در موقعیتهای مخاطرهآمیز یکی از واقعیتهای زندگی است که موجب نگرانی والدین میشود، اما سوال این است که چرا نوجوانان تا حد مرگ عاشق خطر هستند؟ واقعیت این است که اکثر نوجوانان چشم و گوش بسته مسحور خطر کردن هستند بنابراین تعجبآور نیست که تمایل به اتخاذ رفتارهای مخاطرهآمیزی دارند که سلامت جسمی آنها را نیز بهخطر میاندازد. منظور از رفتارهای مخاطرهآمیز شامل مجموعه اعمال افراطی است که بهطور کلی موجب ترشح آدرنالین میشوند و نوجوانان معمولا بهدنبال تجربه چنین احساسی هستند. به همين دلیل آنها به انجام ورزشهای خشن و شديد، رانندگی با سرعت بیش از حد مجاز، مصرف مواد، زیادهروی در نوشیدن الکل یا رفتن شبانه به مکانهای خطرناک و ترسناک علاقه زیادی نشان میدهند. واقعیت این است که نوجوانان پیوسته بهدنبال خطر کردن هستند. خوشبختانه این ویژگی خاص بعد از رسیدن به بزرگسالی از بین میرود. در این مقاله در خصوص دلایل احتمالی تمایل نوجوانان به خطر کردن بیشتر میگوییم.
نوجوانی یعنی میل وافر به خطرکردن
نوجوانی دورهای است که افراد در جستجوی معنا و بهدنبال ارزش بخشیدن به وجود خود هستند. برخی در پی این هستند که هر چه سریعتر بزرگ شوند و به گونهای رفتار میکنند که گویی بزرگسالان بالغی هستند، اما برخی دیگر برعکس عمل کرده و سعی میکنند تا جایی که ممکن است نوجوان بمانند زیرا بهخوبی میدانند بزرگسال بودن به معنای زیر بار تعهد رفتن و داشتن مسوولیت است، بنابراین میکوشند تا جایی که ممکن است ورود به این مرحله را به تعویق بیاندازند و از نوجوانی خود لذت ببرند.
برای شروع باید بدانید که در تصمیمات نوجوانان، احساسات بر منطق میچربند. یعنی جنبه عاطفی بسیار مهمتر از جنبه عقلانی است. واقعیت این است که کورتکس پرفرونتال یا همان قشر پیشپیشانی که به مهار تکانهها و توانایی خودمراقبتی مربوط میشود تا سن ۲۵ یا ۲۷ سالگی به تکامل و بلوغ کامل نمیرسد، اما در عوض سيستم لیمبیک که در بخش میانی یا قدامی مغز انسان قرار گرفته است و در انجام بسیاری از فعالیتهای مغزی و تنظيم رفتارهای هیجانی و محرکهای انگیزشی نقش بهسزایی ایفا میکند زودتر از قشر پیشپیشانی به بلوغ میرسد. در نتيجه طبیعی است که نوجوانان قادر به اتخاذ تصميمات منطقی و عاقلانه نباشند.
در دوران نوجوانی، افزایش ترشح دوپامین مدارهای پاداش را فعال میکند. این مسئله خود را با تمایل نوجوانان به جستجوی لذت و تجربه احساسات جديد نشان میدهد که در هیچ مرحله دیگری از زندگی وجود ندارد.
نتائج پژوهشی که محققان دانشگاه استنفورد ایالات متحده آمریکا انجام دادهاند نشان میدهد جذابیت رفتارهای پرخطر توسط گروهی از نورونهای مرتبط با سیستم پاداش تنظیم میشود. اگرچه همه جوانان به یک اندازه شیفته عبور از محدودیتها نیستند اما اکثر آنها انگیزه خاصی برای هنجارشکنی دارند. به این ترتيب آنها هيجان، اشتیاق و حال خوب را در فعالیتهایی مییابند که از نظر هر فرد بزرگسال و بالغی بهطور قابل توجهی خطرناک تلقى میشود. درواقع احساس لذت یا پاداش در مغز برای ماجراجوییهای جسورانه باعث میشود جوانان در پریدن از صخرهها در حین خوشگذرانی با دوستانشان تردیدی به دل راه ندهند. آنها همچنین از اسکیتبازی در سراشیبی تند خیابانها نیز بدشان نمیآید. آدرنالین همان چیزی است که نوجوانان را به سمتی سوق میدهد تا مکررا بهدنبال احساسات لذتبخش باشند.
خطر، تکانشگری و احساسات
نوجوانان شیفته بیقید و شرط خطر کردن هستند چون اینکار به آنها احساس زنده بودن میدهد. حساسیت عاطفی شدید در این دوران یکی از مهمترین ویژگیهای مرتبط با نوجوانی است، بنابراین اینکه از نوجوانان توقع داشته باشید در این مرحله از زندگی ثبات عاطفی و تجارب آرام و بیحاشیه داشته باشند غیرمنطقی و دور از ذهن است. درواقع درجه خاصی از تکانشگری از مشخصههای نوجوانی است چون سیستم خودکنترلی در این مرحله از زندگی، هنوز به یک دوره بلوغ و تکامل نیاز دارد.
اغلب نوجوانان بدون در نظر گرفتن عواقب کار وارد عمل میشوند. چراکه در این دوران احساسات بر استدلال منطقی غلبه دارد. از طرف دیگر بسیاری از نوجوانان وقتی در جمع دوستانشان هستند دست به کارهایی میزنند که در تنهایی خود انجام نمیدهند. این مسئله به این دلیل رخ میدهد که تایید و پاداش اجتماعی در این مرحله از زندگی ارزش زیادی پیدا میکند. درواقع مهمترین دغدغه برای آنها این است که احساس کنند عضوی از یک گروه هستند حتی اگر به قیمت به خطر انداختن جانشان باشد.
نوجوانان برای یافتن راه خود، محدودیتها را با خطر کردن به بازی میگیرند
اکثر نوجوانانی که دست به کارهای خطرناکی میزنند نمیخواهند به خودشان آسیب بزنند. برعکس آنها بهدنبال تجربه و چشیدن احساسات دلچسبی هستند، بنابراین سعی میکنند با شناخت و بررسی عمیق توانمندیهای روانی، جسمی یا شناختیشان خود را به چالش بکشند و این یک چالش شخصی و ضروری در دوره سراسر سردرگمی و بیثباتی عمیق زندگی یعنی نوجوانی است. نوجوانان لحظات حساسی را در زندگی خود سپری میکنند. بهطوری که عواطف، فشارها، دستورات یا خواستههای شخصی با قدرتی فراوان در حال تداخل هستند.
داوید لو برتون، انسانشناس و جامعهشناس فرانسوی رفتار مخاطرهآمیز در این مرحله حساس را یک روش ناسالم برای کاهش درد و رنج خاص دوران نوجوانی عنوان میکند.
از طرف دیگر، نگرش انتقادی نسبت به بزرگسالان، انعکاسدهنده یکی دیگر از دلایل احتمالی است که میتواند رفتارهای مخاطرهآمیز در نوجوانان را توجیه کند. گاهی اوقات شورش آنها نیز چیزی جز تقویت هویت شخصیشان نیست.
چه باید کرد؟
بدون شک یکی از نگرانیهای جدی والدین عبور کمتنش از دوران نوجوانی است. شما بهعنوان پدر یا مادر باید از قرار گرفتن فرزند نوجوانتان در موقعیتهای خطرناک جلوگیری کنید. برای این کار لازم است که بزرگسالان و بهخصوص والدین تلاش کنند با احترام و درک متقابل با نوجوانان ارتباط برقرار کنند. به این منظور در منزل امکان گفتوگو را فراهم و آنها را به صحبت کردن تشویق کنید. در اینصورت فضایی ايجاد میکنید که فرزندتان در آن برای ابراز احساسات و نظرات خوداحساس امنیت خواهد کرد.
باید با دیدی باز و کلی به مسئله نوجوانی نگاه کرد. سپس فضاهایی برای تعامل بیشتر والدین، مربیان و متخصصان حوزه سلامت روان ایجاد کرد. در خصوص آنچه به رفتارهای مخاطرهآمیز مربوط میشود لازم است که این مسائل توسط تیمهای متخصص بین رشتهای متناسب با هر مشكل بهطور ویژهای مورد بررسی و رسیدگی قرار گیرند.
