دکتر شباهنگ جعفرنژاد؛ دانشیار اورژانس کودکان دانشگاه علوم پزشکی ایران
اورژانسهای گرمایی در فصول گرم سال بهعنوان یک مسئله چالشبرانگیز مطرح است. موج گرما معمولا به دمای بیش از 2/32 درجه سانتیگراد (90 درجه فارنهایت) که در سه روز متوالی بهطور مداوم ادامه یابد، اطلاق میشود. مسلما موج گرما یا شوک گرمایی در افرادی که در مناطق گرم زندگی میکنند بهعلت سازگاری فرهنگی یا فیزیولوژیکی چندان مشکلساز نیست بلکه آنچه هشدار سلامتی تلقی میشود مربوط به افرادی است که در مناطقی زندگی میکنند که ناگهان این شرایط اتفاق میافتد.
کودکان و سالمندان آسیبپذیرترین افراد نسبت به گرما هستند
افراد بالاتر از 75 سال و کودکان زیر 4 سال آسیبپذیرترین افراد نسبت به گرما هستند. البته کودکان بالاتر از 4 سال و نوجوانان نیز بهدلیل آگاهی پایین، توان بدنی یا اصرار به بازی و ورزش در محیطهای گرم نیز در صورت عدم دریافت مایعات کافی در معرض خطر قرار دارند.
همچنین افرادی که تحرک کافی ندارند و کسانی که داروهای خاص مانند داروهای ناراحتیهای قلبی، ضدپارکینسون یا خوابآور مصرف میکنند نیز جزو گروههای مستعد آسیبهای گرمایی هستند.
شوک گرمایی تا 80درصد خطر مرگآوری دارد
تنها گذاشتن کودکان در محیطهای گرم یکی از جدیترین تهدیدات سلامت کودکان است. نمونه بارز این اتفاق را میتوان هنگام گذاشتن کودک در اتومبیل با پنجرههای بسته برای خرید و… دانست. خطری که عموما کودکان در این شرایط با آن مواجه میشوند تحتعنوان «شوک گرمایی» شناخته میشود. شوک گرمایی یکی از اورژانسهای حاد پزشکی است که تهدیدکننده حیات است. میزان مرگآوری در این گروه خطر، بیش از 50درصد است که حتی تا 80درصد نیز میرسد.
تظاهرات اصلی شوک گرمایی در دمای بالای 40 درجه سانتیگراد (104 درجه فارنهایت) بروز پیدا میکند که منجر به اختلالات هوشیاری میشود بنابراین، کودک ممکن است حالت گیجی پیدا کند، نتواند واکنش طبیعی به شرایط محیطی داشته باشند، بهتدریج افت هوشیاری تشدید میشود و درجاتی از تعریق یا تشنج ممکن است اتفاق بیفتد. معمولا هدف از درمان در این موارد، خنککردن سریع بدن و حمایت از عملکرد ارگانهای حیاتی بدن است. اما باید یادآور شد که آگاهی عموم باید بر این باشد که هرگز کودکان در چنین موقعیتهای گرم قرار نگیرند.
در صورت بروز شوک گرمایی اقدامات اورژانسی الزامی است
در صورت بروز شوک گرمایی، رویکردهای بالینی در اورژانس وجود دارند که در ابتدا، مراقبتهای پیشبیمارستانی هستند. معمولا توصیه میشود ابتدا آب ولرم روی بدن کودک اسپری شود، کودک در محیط با جریان هوا قرار گیرد یا در چینهای بدن مانند کشالهران، زیربغل و گردن از کیسههای یخ یا پارچههای مرطوب استفاده کنند. اقدام بیمارستانی در چنین مواردی، تزریق داخلوریدی است که بتواند بروندهی ادرار را حفظ کرد.
روشهای خنکسازی متعددی وجود دارند که از جمله آنها میتوان به استفاده از کیسههای یخ، پتوهای خنککننده و ورود مایعات خنک به معده و مثانه از طریق لولههای بینی یا سوند اشاره کرد که ممکن است توسط پزشک در اورژانس بیمارستان انجام شوند تا وضعیت کودک را از وضعیت حاد و خطرناک خارج کند.
شوکگرمایی میتواند با برخی عوارض همراه باشد که تخریب عضلانی، اِدِم یا ورم مغزی، مشکلات مستقیم یا غیرمستقیم به عضله قلب، اِدِم ریوی و اختلالات متابولیک ناشی از افت الکترولیتها از جمله آنهاست. این عوارض نیز بهطور تاخیری کشنده هستند و مسلما در مراکز درمانی لازم است تا به این علائم نیز توجه شود و بیمار از کام مرگ نجات یابد.
