سندروم تخمدان پلیکیستیک (PCOS یا PCO) یکی از شایعترین اختلالات هورمونی در زنان است که مجموعهای از علائم بالینی و متابولیک را شامل میشود. سالها تصور میشد این بیماری فقط در زنان دارای اضافهوزن یا چاقی رخ میدهد، اما امروزه مشخص شده که PCOS بیش از 16 فنوتیپ مختلف دارد و بسیاری از مبتلایان حتی وزن طبیعی یا لاغر دارند.
چرخههای قاعدگی نامنظم؛ علامت اصلی تخمدان پلیکیستیک
یکی از بارزترین نشانههای سندروم تخمدان پلیکیستیک، نامنظم بودن چرخه قاعدگی است. معمولاً انتظار میرود حدود دو سال پس از بلوغ، چرخه قاعدگی دختران منظم شود.
-
چرخه طبیعی: 26 تا 35 روز
-
محاسبه چرخه: از اولین روز خونریزی تا اولین روز خونریزی بعدی
-
شرط طبیعی بودن: بدون مصرف دارو و همراه با تخمکگذاری
در PCOS، این نظم بههم میخورد و تخمکگذاری بهصورت منظم انجام نمیشود.
چه زمانی برای تنظیم قاعدگی نیاز به دارو است؟
در مبتلایان به PCOS ممکن است:
-
فاصله قاعدگی بسیار کوتاه یا بسیار طولانی شود
-
قاعدگی چند ماه تا حتی یک سال قطع شود
-
نیاز به مصرف دارو برای شروع خونریزی وجود داشته باشد
نکته مهم: توصیه میشود تمام دختران و بانوان تاریخ شروع و پایان قاعدگی خود را ثبت کنند تا پزشک بتواند تشخیص دقیقتری بدهد.
نقش اختلالات هورمونی در سندروم تخمدان پلیکیستیک
برای یک چرخه قاعدگی طبیعی، هماهنگی بین:
-
هیپوفیز
-
تخمدان
-
رحم
ضروری است. در PCOS این هماهنگی مختل میشود و افزایش هورمونهای مردانه (تستوسترون) و اختلال در استروژن رخ میدهد.
پیامدهای احتمالی:
-
پرمویی (هیرسوتیسم)
-
آکنه و جوشهای شدید
-
ریزش موی سر
-
چاقی و افزایش خطر:
-
دیابت
-
فشار خون
-
بیماریهای قلبی
-
سرطان آندومتر و رحم
-
آیا سندروم تخمدان پلیکیستیک باعث ناباروری میشود؟
سندروم تخمدان پلیکیستیک یکی از شایعترین علل ناباروری است، اما خبر خوب این است که:
-
قرصهای هورمونی باعث ناباروری نمیشوند
-
ناباروری ناشی از PCOS قابل درمان است
با استفاده از داروهای خوراکی یا تزریقی میتوان تخمکگذاری را تحریک کرد و در بسیاری از موارد، بارداری موفق رخ میدهد.
تشخیص PCOS با آزمایش و سونوگرافی
تشخیص معمولاً بر اساس شرححال، معاینه و آزمایشها انجام میشود.
آزمایشهای هورمونی رایج:
-
تیروئید
-
پرولاکتین
-
تستوسترون
-
LH و FSH
سونوگرافی:
-
دختران: سونوگرافی شکمی
-
زنان متأهل: سونوگرافی واژینال (دقیقتر)
🔹 در PCOS، تخمدانها معمولاً بزرگتر از حد طبیعی و پر از کیستهای ریز بدون تخمکگذاری هستند.
اصلاح سبک زندگی؛ پایه اصلی درمان PCOS
درمان موفق فقط به دارو محدود نمیشود. اصلاح سبک زندگی نقش کلیدی دارد:
-
کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن
-
ورزش منظم
-
تغذیه سالم
-
کنترل استرس
-
خواب کافی
این اقدامات میتوانند:
-
چرخه قاعدگی را منظم کنند
-
پاسخ به درمان دارویی را افزایش دهند
درمان طولانیمدت سندروم تخمدان پلیکیستیک
PCOS معمولاً نیاز به درمان بلندمدت و پیگیری منظم دارد. قطع قاعدگی طولانیمدت میتواند باعث ضخیمشدن آندومتر شود و در برخی موارد نیاز به نمونهبرداری از رحم وجود دارد.
نکات درمانی مهم:
-
مصرف دارو تحت نظر پزشک
-
سونوگرافیهای دورهای
-
کنترل وزن
-
استفاده از داروهای ضد هورمون مردانه در صورت ریزش مو و پرمویی
-
لیزر موهای زائد بهعنوان درمان کمکی
جمعبندی
سندروم تخمدان پلیکیستیک یک بیماری مزمن اما قابل کنترل است. تشخیص بهموقع، درمان صحیح، اصلاح سبک زندگی و پیگیری منظم میتواند از عوارض جدی مانند ناباروری، دیابت و سرطان رحم پیشگیری کند.
دکتر شیرین نیرومنش
متخصص زنان و زایمان و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران
