حیدر دولتی:در میان مؤلفههای باروری که اخیراً بیشتر مورد مطالعه قرار گرفته، به نظر میرسد که کمیت و کیفیت اسپرم در مردان، طی پنجاه سال گذشته کاهش یافته باشد. درحقیقت همان اندازه که علل کاهش اسپرم کمتر شناخته شده است، ارتباط این مشکل با کاهش باروری نیز کماکان نامشخص است.
سازمان جهانی بهداشت، ناباروری را بهعنوان ناتوانی در بچهدار شدن میداند، آنهم زمانی که دوازده ماه رابطه جنسی محافظت نشده و مکرر وجود داشته باشد. در سوئیس، این مساله 10 تا 15درصد از جمعیت را تحتتأثیر قرار میدهد. از یک طرف، بسیاری از مطالعات نشان میدهد که کیفیت و کمیت اسپرم در این موارد بدتر شده است و از سوی دیگر، افزایش تقاضا برای استفاده از راهکارهای باروری مصنوعی مانند لقاح آزمایشگاهی (IVF) نشان میدهد که از سال 2010 تاکنون جمعیت قابل توجهی به آنها متوسل شدهاند، بنابراین آیا میتوانیم ادعا کنیم که باروری در مردان در حال کاهش است؟ در این مقاله با پاسخ دو متخصص با ما همراه باشید.
باروری، مفهومی پیچیده که ارزیابی آن دشوار است
دکتر فدریکو دل ونتو، پزشک ارشد در بخش زنان بیمارستانهای وابسته به دانشگاه ژنو (HUG)، بر این باور است که هنوز نمیتوان ادعا کرد که باروری در مقایسه با گذشته در حال کاهش است. به گفته این پزشک، هماکنون هیچ عامل دقیقی برای تعیین کمیت باروری وجود ندارد. عوامل زیادی بر باروری زنان و مردان تأثیر میگذارند و به همین دلیل نمیتوان فقط و فقط به کیفیت اسپرم یا رحم سالم اکتفا کرد. این متخصص همچنین خاطرنشان میکند که در طول زندگی تغییراتی که بهطور طبیعی در بدن انسان شکل میگیرد، میتواند در کیفیت و کمیت اسپرم و نیز در ذخیره تخمک تأثیر بگذارد. یک زوج بارور سالم تنها 25درصد شانس بچهدار شدن در یک ماه را دارند.
آیا کاهش تعداد اسپرمها تولیدمثل را دچار مشکل خواهد کرد؟
ریتا راهبان، محقق دپارتمان ژنتیک و توسعه در دانشگاه ژنو توضیح میدهد که در مطالعات گذشته، کاهش در غلظت و مقدار کل اسپرمها دیده شده است. با این حال، این قضیه که اسپرم بهطور عمومی و کلی دچار کاهش شده باشد، همچنان در جامعه علمی بحثبرانگیز است. دکتر فدریکو دل ونتو معتقد است که این قضیه عمدتاً به این دلیل است که ما برای مدت طولانی اطلاعاتی در اختیار نداریم، معیارها و تکنیکها بر اساس مطالعات یکسان نیستند یا چه بسا تغییر کردهاند. علاوه بر این، کاهش تعداد اسپرم در پنجاه سال گذشته، از 99 به 47 میلیون در هر میلیلیتر مایع منی، طبق یک مطالعه در سال 2017، میتواند از نظر باروری ناچیز و بیاهمیت در نظر گرفته شود: این تعداد بسیار بالاتر از مقدار طبیعی است که توسط سازمان بهداشت جهانی اعلام شده است؛ یعنی 15 میلیون در میلیلیتر، بنابراین دشوار است که بگوییم این کاهش بر باروری مردان تأثیر میگذارد یا یک بیماری تلقی میشود.
نقش عوامل مختلکننده غدد درونریز در میزان باروری
اغلب اشاره میشود که مختلکنندههای غدد درونریز، مولکولهایی طبیعی یا مصنوعی و خارج از بدن هستند که میتوانند با سیستم هورمونی ما و در نتیجه با باروری تعامل داشته باشند، حتی اگر تعیین کمیت آن دشوار باشد. برخی از این مولکولها، ماهیت هورمونها را تغییر میدهند، آنها را مسدود یا تولید و تنظیم آنها را مختل میکنند. بهعنوان مثال میتوان به آفتکشها، مشتقات پلاستیکی مانند فتالاتها و بیسفنولA یا فلزات سنگین اشاره کرد.
دکتر ریتا راهبان خاطرنشان میکند که مشکل اصلی از آنجا شروع میشود که اثرات مختلکنندههای غدد درونریز لزوماً به دوز دریافتی فرد مرتبط نیست. برخی از اثرات ممکن است در دوزهای پایین ظاهر شوند. علاوه بر این، قرار گرفتن در معرض مجموعهای از چندین مختلکننده غدد درونریز، ممکن است منجر به عارضهای پیچیدهتر شود. مطالعهای که توسط دانشگاه ژنو در سال 2021 منتشر شده است نشان میدهد زمانی که ساختمان داخلی رحم مادر در معرض اختلالات غدد درونریز قرار میگیرد، به احتمال بسیار قوی در بزرگسالی کیفیت اسپرم فرزند پسر پایین میآید.
محققان بر این باورند که این مواد عمدتاً در دوران بارداری عمل میکنند و بر رشد بیضهها تأثیر میگذارند، اما میتوانند روی تخمدانها نیز تأثیرات خاص خودشان را داشته باشند. اثرات این مختلکنندهها روی بانوان، خود یک حوزه تحقیقاتی کامل است که هنوز باید بررسی و مطالعه شود.
عوامل مؤثر بر باروری
علل ناباروری متعدد است و اغلب چندین عامل در بروز این مشکل نقش دارند. آمادگیهای ژنتیکی مرتبط با کاهش باروری و تغییرات اپیژنتیکی (تغییراتی که بر بیان ژن تأثیر میگذارند و منجر به روشن یا خاموش شدن ژنها میشوند و درنهایت روی چگونگی خوانده شدن ژنها اثر میگذارند) در طول دوره زندگی و فعالیت رحم نقش مهمی برعهده دارند. باروری با افزایش سن نیز کاهش مییابد. از سوی دیگر، محیط نیز نقش زیادی در این قضیه ایفا میکند، بهعنوان مثال، محل زندگی و عادات ما در این مورد بیتأثیر نیستند. بهطور خاص، آلودگی هوا به باروری زنان و مردان آسیب میرساند. درخصوص بعضی از رفتارهای ما مانند مصرف دخانیات و الکل، سبک زندگی کمتحرک و رژیم غذایی نامناسب، باید بگوییم که میتوانند بر باروری (و بهطور کلی سلامتی) تأثیر بگذارند.
امروزه به لطف مطالعات پزشکی همگی بر این قضیه واقف هستیم که الکل و تنباکو تأثیری مستقیم بر کمیت و تحرک اسپرم دارند؛ هر چند که این تأثیر به دوز آنها نیز بستگی مستقیم داشته باشد. اضافه وزن نیز حتی اگر تعیین کمیت آن دشوار باشد عامل دیگری است که میتواند بر باروری تأثیر منفی بگذارد؛ هر چند که واقعاً نمیتوان ادعا کرد که هر فرد چاقی یا هر فردی که اضافه وزن دارد قطعاً به ناباروری دچار میشود. نه، هرگز نمیتوان بهطور علمی چنین قضیهای را اثبات کرد؛ بنابراین باید با احتیاط از این مورد نام ببریم تا افرادی که دارای اضافه وزن هستند، بدنام نشوند. در مورد استرس، متخصصان نظر اطمینانبخشتری دارند و معتقدند که استرس نمیتواند یک عامل تعیینکننده ناباروری یا اصلاً منبع آن باشد. بهعنوان مثال، استرس در محل کار باعث سقط جنین نمیشود.
اجتناب از اختلالات غدد درونریز دشوار است
همانطور که دکتر ریتا راهبان، محقق دپارتمان ژنتیک و توسعه در دانشگاه ژنو، خاطرنشان میکند، «متأسفانه دیرزمانی است که مختلکنندگان غدد درونریز به محیط زندگی ما حمله کردهاند. بهعنوان مثال، آنها در وسایل منزل، در هوای محیط، در مواد مصرفی یا محصولات زیبایی یافت میشوند. بهجای بدبین شدن به همه چیز و همه کس، به همگان و نیز به سیستمهای بهداشتی توصیه میشود که یک نگرش آگاهانه اتخاذ نمایند.»
برای کاهش قرار گرفتن در معرض مولکولهای خاص، توصیه میشود تا حد امکان محصولات متنوعی با فرآوری کم یا بدون فرآوری، در صورت امکان بدون سموم دفع آفات، مصرف کنید و تا جایی که امکان دارد، در فعالیت روزانه خود از مواد بیاثر مثل (شیشه، چوب، فلز) بهرهمند شوید. ظروف پلاستیکی را گرم نکنید و برچسبها و نکات درجشده روی بستهها را با دقت مطالعه کنید.
بهطور خاص در مورد پلاستیک، ایدهآل این است که از کلاس دوPE-HD))، کلاس چهار((PE-LD و کلاس پنج (PP) استفاده کنید. در مورد مختلکنندههای غدد درونریز رایج که باید از آنها اجتناب کرد، میتوان به فتالاتها، بیسفنولها، بعضی از پارابنهای، بنزوفنون (ضداشعه ماوراءبنفش)، PFC (ضدچسب) و تریکلوزان (ضدباکتری) اشاره کرد.
