دکتر مستانه تابش، مشاور تغذیه و رژیمدرمانی، دکتری تخصصی فیزیولوژی ورزشی
امروزه مکملهای حاوی ویتامینها و مواد معدنی مختلف یا مولتیویتامینها به یکی از محصولات محبوب در سراسر جهان تبدیل شدهاند. افراد علاقهمند به این مکملها میگویند که این محصولات را برای بهبود یا حفظ سلامتی خودشان مصرف میکنند یا میخواهند از خودشان در برابر کمبود مواد مغذی محافظت کنند یا اینکه فقط شکافهای غذایی قابل توجه در رژیم غذایی خودشان را پُر کنند. این مکملها بدون نسخه به فروش ميرسند و بیشتر افراد هم تصور میکنند که مصرف آنها هیچ محدودیت خاصی ندارد. اما واقعیت این است که مصرف خودسرانه مکملها، مخصوصا در طولانیمدت، میتواند با عوارض جانبی مختلفی همراه شود. با خواندن این مقاله میتوانید اطلاعات خوبی درباره این عوارض بهدست بیاورید.
عوارض جانبی احتمالی مکملها یا مولتیویتامینها
یک رژیم غذایی سالم، استاندارد و متعادل بهخوبی میتواند مواد مغذی مختلف، ازجمله ویتامینها و مواد معدنی گوناگون را به بدن افراد سالم برساند. بنابراین مکملها یا مولتیویتامینها منبع جایگزین خوبی برای کسانی هستند که نمیتوانند نیازهای غذایی خودشان را بهتنهایی از طریق رژیم غذایی تامین کنند.
مکملهایی که تا 100درصد از شاخص DRIs (میزان مصرف مرجع غذایی روزانه) را تامین میکنند، بهطور کلی ایمن و اغلب بدون عوارض جانبی در نظر گرفته میشوند، البته تا زمانی که مطابق دستورالعمل ارائهشده مصرف شوند. با اینحال، ممکن است که بعضی افراد همچنان با مصرف همین مکملها نیز با بعضی عوارض جانبی مواجه شوند. بعضی از این عارضهها نیز شایعتر از عوارض دیگر هستند.
عوارض جانبی رایج
عوارض جانبی رایج همان عوارضی هستند که بیشتر اتفاق میافتند و به ترتیب زیر هستند:
- یبوست
- اسهال
- درد یا ناراحتی معده
- حالت تهوع یا استفراغ
این عوارض که با وضعیت گوارشی ارتباط دارند، معمولا جزئی و اغلب موقتی هستند و همچنین پس از عادت کردن بدن به مکمل یا مولتیویتامین مصرفشده بهمرور زمان ناپدید میشوند. با اینحال، در صورت تداوم علائم بهتر است که برای بررسی دقیقتر این عوارض و دریافت راهنماییهای لازم به پزشک مراجعه کنید.
عوارض جانبی نادر
عارضههای جانبی نادر اما امکانپذیر که کمتر اتفاق میافتند، به شرح زیر هستند:
- سردرد
- خونریزی بینی
- بیخوابی شدید
- نقرس
این عوارض معمولا بهندرت اتفاق میافتند، مخصوصا اگر دوز مواد مغذی موجود در مکمل یا مولتیویتامین از محدوده مجاز ایمن روزانه (UL) فراتر نرود. با اینحال، افرادی که مولتیویتامینها را با دیگر مکملها مصرف میکنند یا مقادیر قابلتوجهی از مواد غذایی غنیشده در رژیم غذایی خودشان دارند، ممکن است که در دریافت بعضی از مواد مغذی واقعا از محدوده مجاز ایمن روزانه فراتر بروند. همین اتفاق میتواند خطر شکلگیری عوارض جانبی ذکرشده را افزایش بدهد.
در کنار اینها، ممکن است که بعضی افراد هم بهخاطر مصرف مکملها یا مولتیویتامین با واکنشهای آلرژیک شدید مواجه شوند، اما این اتفاق بهندرت مشاهده میشود. پس اگر کسی پس از مصرف این محصولات با علائمی مانند کهیر، اختلال در تنفس یا تورم در صورت، لبها، زبان و گلو مواجه شد، سریعا باید به پزشک مراجعه کند یا اینکه با مراکز فوریتهای پزشکی تماس بگیرد.
تفاوتهای ترکیبات مغذی را بشناسید
مکملها یا مولتیویتامینها بهطور کلی شامل سه نوع مواد مغذی هستند.
- ویتامینهای محلول در آب: این ویتامینها میتوانند در آب حل شوند و معمولا در بدن ذخیره نمیشوند (مثل ویتامینهای B و ویتامینC). زیادهروی در مصرف آنها هم معمولا باعث بروز عوارض جانبی شدید نمیشود.
- ویتامینهای محلول در چربی: این ویتامینها در چربی حل شده و در بدن ذخیره میشوند (مثل ویتامینهای A، D، E و K). زیادهروی در دریافت این ویتامینها به انباشت سمّی آنها در بدن منتهی میشود و مشکلات مختلفی را بهوجود میآورد.
- مواد معدنی یا املاح: این ترکیبات همان عناصر معدنی هستند که میتوانند در بدن انباشته شوند (مثل آهن، ید، زینک، مس و سلنیوم) و گاهی اوقات در صورت دریافت بیشازحد با عوارض جانبی همراه میشوند.
اگر بعضی از این ترکیبات نامبرده در دوزهای بالاتر دریافت شوند، نسبت به سایرین دارای عوارض بیشتری خواهند بود. در ادامه با جزئیات بیشتری درباره این عوارض جانبی آشنا خواهیم شد.
ویتامینهای محلول در آب
دریافت بیشازحد ویتامینهای محلول در آب معمولا باعث بروز عوارض جانبی شدید نمیشود. دلیلش هم این است که مازاد این ویتامینها از طریق ادرار دفع میشوند. با اینحال، اگر دریافت آنها چندین برابر بیشتر از محدوده مجاز ایمن روزانه (UL) باشد، میتواند مشکلات مختلفی را بهوجود بیاورد.
برای مثال، اگر دریافت ویتامینC به سه برابر بیشتر از محدوده مجاز روزانه برسد، میتواند باعث گرفتگی عضلات، اسهال، حالت تهوع، استفراغ یا سردرد شود. دریافت بیشازحد ویتامینB3 یا نیاسین هم اگر به سه برابر بیشتر از محدوده مجاز برسد، با مشکلاتی مانند درد معده، فشار خون بالا، مشکلات بینایی و آسیبهای کبدی همراه میشود.
تحقیقات علمی نشان میدهند که اگر مصرف ویتامینB6 هم به 10 برابر بیشتر از محدوده مجاز روزانه برسد، مشکلاتی مانند ضایعات پوستی، حساسیت به نور، سوزش سر دل و مشکلات عصبی بهوجود میآورد. زیادهروی در دریافت ویتامینB9 یا اسید فولیک هم میتواند سیستم ایمنی بدن را ضعیف کند، باعث مشکلات عصبی شود و مشکل کمبود ویتامینB12 را بهوجود بیاورد.
ویتامینهای محلول در چربی
مکملها یا مولتیویتامینهایی که حاوی مقادیر بالایی از ترکیبات محلول در چربی هستند، میتوانند خطرناک باشند، زیرا نمیتوان از انباشت این ترکیبات در بدن جلوگیری کرد. برای مثال، دریافت بیشازحد ویتامینA میتواند باعث سردرد، آسیبهای کبدی، ضعف استخوانها و نقایص مادرزادی در جنین (در صورت مصرف بیش از حد مادر در بارداری) شود.
افراد سیگاری و کسانی که قبلا به سیگار عادت داشتهاند هم باید از مکملها یا مولتیویتامینهای حاوی مقادیر بالای ویتامینA یا بتاکاروتن دوری کنند. دریافت بیشازحد این ویتامینها و ترکیبات میتواند خطر ابتلا به سرطان ریه را در این افراد افزایش بدهد.
کسانی که در مصرف ویتامینD زیادهروی میکنند (چه به دلیل خطا در تولید محصولات و چه بهدلیل مصرف دوزهای نامناسب) باید منتظر مشکلاتی مانند حالت تهوع، استفراغ، ضعف عضلانی، مشکلات شناختی، مشکلات قلبی، نارسایی کلیه و حتی مرگ در موارد شدید باشند.
ویتامینE مازاد هم میتواند خونریزی، اسهال، ضعف، تاری دید و مشکلات باروری را به دنبال بیاورد. دریافت ویتامینK اضافی هم براساس تحقیقات علمی مستقیما مشکلساز نیست، اما میتواند با بعضی داروها (ازجمله آنتیبیوتیکها و داروهای رقیقکننده خون) تداخل داشته باشد. پس افرادی که دارو مصرف میکنند، بدون نظر پزشک بههیچوجه مجاز به مصرف مکملها یا مولتیویتامین حاوی ویتامینK نیستند.
مواد معدنی یا املاح
مواد معدنی هم مانند ویتامینهای محلول در چربی، در صورت دریافت بیشازحد میتوانند در بدن انباشته شوند و عوارض جانبی مختلفی را به دنبال بیاورند. برای مثال، دریافت بیشازحد آهن، مس، منیزیم و زینک میتواند باعث ناراحتی معده، یبوست، اسهال، حالت تهوع، استفراغ و سردرد شود. دریافت آهن اضافی هم بیشتر از دیگر ترکیبات معدنی زیانبار است زیرا میتواند باعث مشکلات کبدی شود.
با توجه به همین نکات است که متخصصان به مردان بزرگسال یا خانمهای یائسه توصیه میکنند که از مصرف مولتیویتامینها یا مکملهایی که میزان آهنشان به مرز 18 میلیگرم یا بیشتر میرسد، خودداری کنند، مگر اینکه مصرف چنین مکملی توسط پزشک برای آنها تجویز شده باشد.
دریافت بیشازحد یُد هم میتواند باعث مشکلات تیروئیدی شود. بهعلاوه، زیادهروی در دریافت سلنیوم هم میتواند باعث شکلگیری بویی شبیه به سیر در تنفس، ریزش مو، شکنندگی ناخنها یا احساس طعم فلز در دهان شود. دریافت سلنیوم بیشتر از محدوده مجاز روزانه میتواند مشکلاتی مانند علائم عصبی شدید، نارسایی کلیه و مشکلات قلبی را بهوجود بیاورد.
عوارض کوتاهمدت و عوارض بلندمدت
کسانی که خودسرانه از مکملها یا مولتیویتامینها استفاده میکنند، باید بدانند که عوارض ناشی از این کار به نوع مواد مغذی و دوزبندی هر محصول بستگی دارد. اگر دوز یک یا چند ماده مغذی در محصول انتخابشده زیاد باشد، عوارض این مصرف خودسرانه در کوتاهمدت میتواند به علائم گوارشی محدود شود. اما مصرف خودسرانه مکملها در بلندمدت با عوارض شدیدتر همراه خواهد بود زیرا مقادیر اضافی مواد مغذی یا ترکیبات زائد مختلف به مرور زمان در بدن انباشته خواهند شد. این عوارض بلندمدت و خطرناک عبارتند از نقائص مادرزادی برای جنین، مشکلات کبدی و قلبی و همچنین مشکلات شناختی.
